O segredo da árbore

Unha vez preguntáronme o que significaba a árbore que ultimamente estou a empregar a modo de emblema persoal, xa neste blog, xa nalgúns outros lugares, pero evadinme de dar unha resposta. En certo sentido, aínda non lle medraran as raíces: as imaxes poden vir a plasmar un determinado relato preexistente, pero só arraigan cando dan en falar por si mesmas. Por outra banda, os símbolos deben manterse como signos ambiguos para funcionar como tales, entretecidos entre unha franca ansia de comunicación e un secretismo impasible.

En boa medida, a imaxe da árbore nace soa, sen un traballo previo de recompilación das razóns de fondo: aparece como un dos motivos que protagonizan a escena na que un can de aparencia algo felina se precipita camiño abaixo cara unha aldea que se afunde no val. O escenario, que se pecha en diagonal descendente cunha cortiña de árbores que oculta o horizonte, ofrécese dominado en altura e extensión pola figura da árbore vella e espida, que asoma con pose forzada e inestable no cimo dun penedo.



A esfera dos contidos evidentes complétase ao observar illadamente a árbore, tal como aparece na icona resultante: malia a inxenuidade técnica e a tendencia ao esquematismo (máis produto da falta de maña que dunha vontade consciente), pódese distinguir que é unha árbore frondosa, robusta e de folla caduca, cunha casca grosa e rugosa, de porte que pode lembrar un carballo maduro, cernado e repolado algunha vez. Adicionalmente, a disposición das pólas parece unha forma de introducir no cadro un elemento externo e invisible: o vento, que sopra con forza cara á dereita e dota dun irreal dinamismo a figura, tornando o que se supoñen ramas nunha sorte de cintas ou serpentinas.

Pero aínda que os motivos representados non ofrecen moitas dúbidas, alguén pensou que a imaxe non era abondo comprensible mediante a simple constatación destes elementos. É dicir, pensou que a árbore se apoia en ideas conscientes, pero non explicitadas, que constitúen o seu verdadeiro significado intencional, o seu simbolismo. Igual que recoñecera a simple vista aquel tronco, aquelas pólas e aquel vento, aquela persoa seguramente recoñecera sen esforzo algúns dos significados convencionais que tradicionalmente se lle imputan ás árbores. Neste punto, seguramente se lle presentaría a necesidade de contar coa súa bagaxe iconográfica para encamiñar nalgunha dirección a súa interpretación e mesmo se vería arrastrada involuntariamente por unha infinidade de sentidos que, coma os das palabras da lingua, botan as súas raíces en lugares remotos da conciencia.

O tronco, as pólas e o vento non son motivos neutrais nin indiferentes, non son uns extraterrestres que haxa que tentear para saber das súas intencións; todo o contrario, son vellos coñecidos coas pegadas da historia no lombo, e non poden resetearse sen resetear primeiro a quen os mira. Así que, de xeito máis ou menos consciente, detrás da árbore atoparanse referencias á fortaleza, atribuída en particular ao carballo, pero non só en termos de porte, dureza e poderío, senón tamén de resistencia ao tempo, de supervivencia, o que conecta cunha concepción da árbore como ancián venerable, como ser extraordinario na súa comuñón co insondable pulso da natureza. Máis que a vellez, a árbore suxire a eternidade: cando a certa idade se converte nun xigante na paisaxe, as diferentes culturas lle aplican, dun xeito ou outro, unha aura sagrada e sobrenatural, talvez porque na árbore albiscan o misterio da vida, coas súas cíclicas resurreccións, e mesmo, abandonándose a unha visión máis máxica, aparece como centro do universo, orixe e destino, enlace axial entre o inframundo, a terra dos homes e o abismo celeste. Velaquí que o vento aparece coma contrapunto da forza vital, coa súa coñecida alusión á vaidade, á fugacidade e á perda, escenificada mesmo en termos de destrución violenta; mais subsiste unha apertura á outra grande acepción simbólica do vento: a do espírito mensaxeiro que se infiltra nos músculos e os sacude como a alarma dun espertador.

Aínda tendo a man todos estes elementos para dar sentido a unha figura que podía pasar sen el perfectamente, esta persoa non deu por satisfeita a súa curiosidade: quizais figurouse que detrás da árbore había ideas tan persoais que non quedaba outra que preguntarme por elas. Ou, máis probablemente, foi un simple xesto de cortesía cara min. En calquera caso, preguntoume, e iso é o que dá sentido a esta explicación, que non é tanto a revelación dun programa oculto como o resultado dunha reconstrución a posteriori da caótica constelación de ideas que motivou orixinalmente a imaxe.

No lugar do que tantas veces falei neste blog había un campo que chamaban a Viña, pero que por entón xa estaba case todo reconvertido nun verde pasteiro. Nun dos seus laterais había unha illa de árbores, desas que na xardinería paisaxista británica chaman clumps, pero esta non tiña nada que ver cun espazo planificado cunha finalidade estética: tratábase dunha devesa case toda de carballos que medraran ao amparo dun grupo de penedos, ofrecendo rendemento en leña a un terreo que non invitaba a ser cultivado. Aquel macizo de árbores fora escenario, dende antes de nacer eu, dos xogos dos nenos do lugar, especialmente na súa cara posterior, que caía en pendente e limitaba cun campiño que chamaban o Lamelo. Nesa vertente, agochada de costas á casa, o clump aparecía como un promontorio que enfatizaba os penedos e os carballos que medraban sobre el: o camiño que o atravesaba prestábaselle aos nenos para tirarse de cu ou en carrilana, mentres que a parte superior se convertía nunha inmensa piscina de follas secas no inverno, con grandes trampolíns e bordos de granito dende onde se facía pé ata onde cubría.

En altura, o escenario aparecía cuberto polas pólas entretecidas das vellas árbores, das que sobresaía unha en particular: a que se situaba máis ou menos no centro, flanqueando o camiño de baixada, cun tronco groso e agretado e cunha plataforma aberta como unha flor na parte superior, que o convertía nun dos aspirantes a albergar unha casiña arbórea. Ante a imposibilidade desta construción, a casiña rematou por facerse en miniatura, sobre un dos penedos, empregando cascallos de ladrillo, seixos, cemento e unha cuberta de táboa e xestas. Pero non deixaba de ser unha alusión ao carácter doméstico, íntimo, daquel illote que reinaba sobre o campo coma a mole dun mosteiro, do que aquela árbore emerxía coma o ciborio da igrexa.

Lembro con toda nitidez aquela monumental estampa diante de min, cunha extraordinaria capacidade de saciar os sentidos, de colmar a mente toda, de ancorarme ao mundo físico cunha sensación liberadora de verdade e de claridade. E non unha vez nin dúas: nos últimos anos que visitei aquel lugar, o primeiro que facía ao baixar do coche era dirixirme ao cimo da viña, dende onde aquel bosquiño irregular, desordenado e practicamente fortuíto gozaba dunha contundente beleza primaria, intemporal, clásica. Entón a alma prorrompía nun cheo orquestral que rebotaba en todas direccións, como se acabase de recuperar algo que tiña esquecido: unha promesa de permanencia incondicional.

No proceso de valoración desta vista, que acadou unha grande intensidade nos últimos meses de 1999, xogou un decisivo papel o meu descubrimento da pintura de Friedrich. Os sentidos tradicionais da árbore, amplamente utilizada nos anos 90 en todas as facetas da cultura, flotaban con certa indefinición na miña mirada sobre o mundo rústico. Pero cando en 1998 a estreada conexión a internet me deu pé a descubrir varias pinturas do artista romántico, sentín a forte impresión de que aquilo ía máis alá da mística que coñecera ata entón mediante infinidade de pílulas salpicadas no cine, os videoxogos e os anuncios de televisión. Partindo da portada dun CD das sonatas de Beethoven que representaba o Home e muller contemplando a lúa, as imaxes que fun recompilando a continuación tiñan en común o extraordinario protagonismo concedido ás árbores, nomeadamente aos carballos, que frecuentemente ocupaban o centro da composición a medio camiño entre a fidelidade empírica, sensorial, e un forte expresivismo que connotaba a vivencia espiritual humana.

A finais de 1999, na que probablemente foi a miña penúltima visita a aquel lugar, repetín a miña tradicional subida ao cimo da Viña; pero aquela vez foi moi diferente, pois o recuncho do Lamelo e unha parte da Viña amosaban xa as consecuencias do reparto das terras entre novos propietarios: aquela illa de árbores comezara a ser desmantelada coma un edificio vello co obxectivo de cubrir a parcela dunha plantación de piñeiros en cuadrícula, e para iso penedos e carballos foran arrincados con ferocidade, baixo a implacable determinación de corrixir o que agora se consideraba unha anomalía. O procedemento elixido, que relegaba a motoserra a un segundo momento, ofrecía unha especial brutalidade no feito de derrubar a forza de tractor as árbores, que caían extenuadas tras dunha titánica loita contra cordas e cadeas.

A imaxe daqueles xigantes deitados, espidos, retortos, coas raíces esgazadas apuntando ao ceo, co sangue coagulado naqueles terróns colgantes, golpeoume moi duramente e suxeriume outro dos meus descubrimentos do momento: as pasaxes máis macabras e patéticas da música de Mahler, como a súa sexta sinfonía e sobre todo o lied Revelge, cuxa letra fai referencia a un exército de esqueletos que marchan en procesión: "... tocarei o meu tambor ou perdereime completamente; os irmáns, completamente esparexidos, xacen coma se foran segados".

Aínda que non me faga falta probar que esta imaxe condicionou a lectura da escena real, non deixou de sorprenderme atopar que xa a comuniquei a algunhas persoas de confianza dende o primeiro momento, como amosan algúns emails que me intercambiaba en marzo de 2000 cunha amiga: "...los árboles se retuercen (...), hay dos que están tirados al lado de las peñas musgosas donde estaba la casita y sobre ellos el cielo que se precipita en diagonal (...). Están arrancados de raíz, retorcidos por arriba y por abajo, fantasmagóricos, muertos, como dos esqueletos derrotados (...)".

Por último, tamén se pode afondar na significación do vento. Nunha aletargada tarde de verán, o vento era o motor que revivía a paisaxe: de súpeto, todas as árbores espertaban sacudidas por unha onda de furia, e arrincábanse a zoar axitando furiosamente os arcos dos seus violíns, mentres eu, golpeado por unha mesma forza, sentía que escoitaba e que vía por primeira vez. Pero na intensidade do varrido do vento agochábase o seu sentido funesto: por unha cómica confusión infantil, a película Gone with the Wind era literalmente a historia dunha xente que perdía a súa casa ante o paso dun furacán, e a impresionante escena final, baixo a enorme árbore espida, producíase en realidade -grazas á referencia do Mago de Oz- no cimo dunhas nubes que a violencia do trebón tornara incandescentes. Xusto neste punto atopa o seu sentido o lema do blog: é na árbore agonizante, reclinada sobre as augas negras do Lete, onde alampan os recordos todos, como brasas atizadas polo vento da morte.

Unha vez desmontada a árbore e aireados os seus segredos, non cabe esperar que a imaxe se vexa dignificada. Os fenómenos da natureza, os simples vexetais medrando sobre a terra, fraguan nunha imaxe con significado dende o momento en que espertan o noso afecto e nos provocan pracer. O que pasou aquí é que se procedeu a unha apropiación unilateral, desconsiderada e mesmo ilexítima do territorio que deu en resolverse nunha traumática separación. En concreto, a árbore representa un grave conflito de intereses entre a obvia visión utilitarista e a retorta visión estética, prepotente, totalizadora e inmobilista, falsamente desinteresada, conformada inconscientemente a base de clixés fabricados en mentes máis vivas. Convertida en idoliño, a icona da árbore é residuo dos atávicos filtros que operan na mirada, ocultándonos a espantosa probabilidade de que o mundo chegue a ser pracenteiro para quen o contemple un día dende os alxubes dunha nave espacial a millóns de quilómetros da Terra.

Imaxe ao pé: Yggdrasil, o Freixo do Mundo, segundo unha ilustración de Ul de Rico para O ocaso dos deuses de Wagner

Avante!

A muralla de Zenón

Máis forte ca unha muralla de aceiro pode ser unha idea equivocada, con tal de que se manteña a conciencia, como unha teima, coma se fose o único que existise no mundo, concentrando toda a forza da mente en estreitala entre os brazos cos ollos ben pechados. Preso desta cegueira, a infinidade do espazo aparecéuseme durante un tempo como garantía de protección contra as diferentes ameazas do mundo, polas mesmas razóns polas que unha frecha disparada nunca chega realmente ao seu destino, nin pode nunca Aquiles gañarlle a carreira á tartaruga.

Supeditar a felicidade a un lugar determinado, é dicir, a unha paisaxe concreta, é dicir, a un espazo acoutado que se contempla dende un punto, presupón a existencia dun espazo permanente e inalterable. Algo perfectamente factible cando se considera que hai no mundo un excedente tal de espazo, de territorio, que calquera desprazamento ou alteración nel non é máis ca unha ilusión, e polo tanto non pode acoller cambios significativos. Noutras palabras: como vai un exército de colonos invasores, baioneta en man, aprender os retortos camiños que levan a unha illa afastada e remota, na que non hai ningún tesouro que espoliar? Como se vai crer que chegaron os romanos, tan só coas súas armas e as súas pernas, a recunchos inhóspitos á beira do Atlántico? Que broma é esa de que uns homes chegaron á lúa? Como vai chegar un plan urbanístico, unha desas cuadrículas de Hipódamo, a unha paraxe sen xente, salteada de ondulacións, de árbores, de penedos, de fendas e de intricadas cavernas? Como te vai atopar unha noticia indesexada cando te vas agochar no sitio máis arredado imaxinable? Como vai chegar o mosquito X ou a bacteria Y, autóctonas dunha illa do sueste asiático, a un val perdido no occidente de Europa, concretamente a unha casa tan diminuta que nin sequera se lembraron de poñela no mapa? Como vai caber todo o planeta en Google Earth? Quen vai dar co nó, que hai na febra, que hai na agulla, que hai na pata, que hai na lora, que hai na cama, que hai na alcoba, que hai na casa, que hai na esquina, que hai na praza, na cidade de Pamplona? E, por todo isto, como imos nós ser quen de saír, de perdernos na terra incógnita extramuros, se todo canto podemos andar é para percorrer a infinitude do mesmo lugar?

Rematando a infinita cadea de obstáculos que se lle pode poñer ao mundo dende esta perspectiva, aparécese como derradeiro reduto a mente. A mente é o consolo último de quen, desbordadas as súas barreiras físicas por unha forza extraordinaria e fatal, ve reducido o seu espazo a uns metros de alxube, ou se cadra se ve atrapado nuns milímetros apenas suficientes para coller aire e para asentir coa cabeza. Velaí que os máis fortes se somerxen na súa idea liberadora, dando a entender que absolutamente nada do que pase fóra lles pode arrebatar o seu ben máis prezado, porque o seu reino non é deste mundo. Así un San Sebastián, cando morre frecheado, pretende demostrar aos seus asasinos que todo canto o torturen é inútil, porque a súa fe vive nun universo independente do que se pode destruír coas armas, todo o cal resolve a aporía de Zenón afirmando que a frecha nin sequera sae do arco. Esta estratexia da ataraxia, da mente que acada a felicidade pola vía da emancipación do mundo, ten unha longa tradición que vai máis alá dos mártires cristiáns. A súa raíz é estoica, e ten como un dos seus primeiros defensores a Epicteto, un escravo romano que atopa consolo á súa situación afirmando que un é tan libre como queira ser, sexa cal sexa a súa situación material, ou dito doutro xeito, que na mente un sempre pode ser libre. Un mesmo estilo, unha parecida fortaleza mental, debe de ser a que guía a Viktor Frankl durante a súa reclusión nos campos de concentración da Alemaña nazi, o que lle da pé para desenvolver unha psicoterapia relacionada coa busca do sentido da vida.

"Poderán facerlle calquera cousa ao meu corpo, pero non á miña mente": este é un argumento moi contundente, practicamente irrefutable. Tanto como que a frecha de Zenón ten que percorrer infinitos puntos e polo tanto non se move do sitio. Por iso, cando semellantes evidencias son superadas pola realidade a confusión é total. Vale que é suicida poñerse tras dunha muralla de aceiro, no embigo do mundo coma unha Constantinopla; pero polo menos nos quedaba a inmensa e inhóspita estepa, que criamos ignorada polos incontables poderes que pugnan por conquistar a terra. Cando os Estados Unidos ameazan con que na infinidade do planeta "there's no cave deep enough for America, or dark enough to hide", xa sabemos que van absolutamente en serio. A felicidade está na mente, si. Pero na mente todo vén dado, vén dende fóra, dende o outro, como se fose unha poza que vai recibindo a auga que escorrega pola montaña e que, cando se forma nunha cunca de rocha, resiste as crecidas do inverno, pero cando é un furado brando de lama, desbórdase e desfigúrase dun ano para outro ata quedar irrecoñecible. O consolo, efectivamente, non é deste mundo, está nun plano diferente da realidade: a extensión do espazo segue a ser limitada por moito que sexa infinitamente divisible, e a frecha chega efectivamente ao seu destino co consentimento da intelixencia ou sen el. Acaso vai o furacán a pararse a resolver o labirinto que lle debuxemos no chan polo que pasa?

Fotograma de When the Wind Blows, 1986

A unidade de medida

A todos nos agrada recibir unha compensación en forma de diñeiro polo noso traballo, é dicir, polo esforzo que dedicamos a producir algo máis ou menos recoñecido pola comunidade, privándonos así dun tempo da nosa vida que, doutro xeito, poderíamos encher con actividades pracenteiras. Pero a estas alturas a ninguén se lle escapa que os cartos non representan unha unidade de esforzo, de produtividade ou de talento, senón que simplemente son unha unidade de poder, e nese sentido non revelan tanto unhas causas como unhas consecuencias. Non hai correlación, nin a houbo nunca, entre traballo e beneficio; o único que hai son persoas interesadas en propagar esa ilusión apelando a mostras parciais e raquíticas. A relación que se establece entre traballo e ganancia é arbitraria, practicamente aleatoria, non menos accidental que a saúde que un goza, e pretender que existe como regra xeral é tan absurdo como defender unha conexión entre a intelixencia e o champú.

As probas son tan abundantes como contundentes: a enxeñería financeira, calquera pode constatalo malia á muralla de tecnicismos con que se agocha tradicionalmente o estafador, explota a volatilidade da abstracción que representa o diñeiro para obter un beneficio sen mediación dunha verdadeira actividade produtiva, ás veces en cuestión de minutos, aproveitando o simple manexo de información privilexiada. Meritorio ou non, gañar cartos ten dende vello máis que ver coa retorta estrucia que cun esforzo titánico proxectado cara a adiante: as argucias, as letras pequenas, ese pequeno recuncho do río onde poñemos a rede sen que ninguén se decate. Pero diante dos meirandes defraudadores do público que se gaban dos seus méritos, están infinidade de traballadores doutros países consagrados a un sacrificio moi superior a cambio dunha paga ridícula, condicionados pola fortuna de vivir nun país cunha divisa feble e cunhas condicións laborais medievais. Exemplo perfecto dánolo actualmente a nosa clase política, ateigada dos mesmos vellos viláns que se plasman sen controversia nos libros de historia, emperadores putrefactos e decadentes, superviventes natos, sen escrúpulos, que non teñen reparo en xustificar os seus privilexios coa coartada xa dunha intelixencia ou habilidade superiores, xa de extraordinarias responsabilidades e sufrimentos.

Calquera entende que o sistema capitalista non vai propiciar por si mesmo unhas condicións materiais equitativas, precisamente porque está concibido para o contrario. Pero é que nin sequera exerce remotamente, malia as repetidas falacias dos seus apóstolos ideolóxicos, a que se presume como a principal facultade do liberalismo económico: a xusta valoración do mérito individual e, por extensión, a consecución dunhas condicións materiais máis xustas para o home. A xustiza, entendida como dar a cadaquén o que lle corresponde en función dunha determinada valía, é un obxectivo que, condicionado polos diferentes marcos monetarios e por políticas macroeconómicas ao servizo de intereses parciais, cada vez semella máis acadarse por pura casualidade, en contados lugares e puntuais sectores. Isto, nunha perspectiva global inclusiva de todos os individuos, simplemente demostra que un sistema baseado nos cartos como unidade de medida dos bens materiais pode ser absolutamente impreciso e disfuncional, especialmente cando non se valora a necesidade de políticas correctoras. Eu, neste momento puntual, podo dicir que me sinto compensado economicamente; pero iso non di nada sobre a xustiza estrutural do sistema: por cada persoa que coñezo que defende cos dentes o seu estatus ("yo me lo he ganado"), coñezo vintecinco que están en precario con superior valía. Claro que non faltará quen diga que a única valía que hai é facer cartos, non importa cómo, e o demais é puro ornamento.

Imaxe: kilogramo prototipo internacional (fonte)

O ceo

Dentro do cadro, o ceo posúe un potencial dramático de primeira orde. A terra é inmensa, está chea de perspectivas descoñecidas e abraiantes, de recunchos insólitos e de amplitudes que fan vibrar de emoción. Pero ao pé dunha paisaxe ordinaria, intranscendente, colonizada toda de edificacións provisionais e de vías de comunicación que se van espesando en arroutadas, o ceo aparece como un referente monumental, capaz de activar o resto do panorama en clave sentimental, apelando a un proceso subxectivo de sinestesia polo cal o pintor identifica a paisaxe cun estado da súa alma.

O ceo ábrese como un inmenso lucernario no teito dunha casa pobre e escura, deixando caer sobre as súas estancias a súa puntual disposición de luces, de cores, de nubes, como un océano que se desborda en todas direccións, que turra do observador cara ao abismo aéreo, inxectándolle no estómago o formigo da vertixe e no peito unha sede terrible daquelas cordilleiras etéreas. No seu bulir constante, o ceo abre por veces a capota uniforme para pautar a súa descomunal altura con longas escaleiras que se descolgan en acordeón, que conducen a xigantescos palacios, selvas e vales, coroados máis arriba por outros palacios, e campos, e ríos, e máis polas torres doutros palacios, que erguen as súas bandeiras baixo as montañas, así nun capricho arquitectónico interminable.

Abstracto e aleatorio nos seus debuxos, o ceo nunca se repite; mais antes que ser síntoma de intranscendencia, isto outórgalle un sentido de universalidade e de intemporalidade: o ceo ten a facultade de proxectar no home calquera cousa que imaxine, pois non é a súa forma puntual, senón a súa amplitude, o seu dinamismo e os seus contrastes de luz e cor, os que inducen efectos semellantes nun cerebro encapotado, descubríndolle diante de si unha terra que xa só parecía relegada á memoria.

Ceo sobre Santiago de Compostela (25-VII-2013)