Na beira do Lete

... alampan os recordos todos, como brasas atizadas polo vento da morte.

Amosando publicacións coa etiqueta de qué va este blog. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta de qué va este blog. Amosar todas as publicacións

17 de agosto de 2014

O segredo da árbore

Unha vez preguntáronme o que significaba a árbore que ultimamente estou a empregar a modo de emblema persoal, xa neste blog, xa nalgúns outros lugares, pero evadinme de dar unha resposta. En certo sentido, aínda non lle medraran as raíces: as imaxes poden vir a plasmar un determinado relato preexistente, pero só arraigan cando dan en falar por si mesmas. Por outra banda, os símbolos deben manterse como signos ambiguos para funcionar como tales, entretecidos entre unha franca ansia de comunicación e un secretismo impasible.

En boa medida, a imaxe da árbore nace soa, sen un traballo previo de recompilación das razóns de fondo: aparece como un dos motivos que protagonizan a escena na que un can de aparencia algo felina se precipita camiño abaixo cara unha aldea que se afunde no val. O escenario, que se pecha en diagonal descendente cunha cortiña de árbores que oculta o horizonte, ofrécese dominado en altura e extensión pola figura da árbore vella e espida, que asoma con pose forzada e inestable no cimo dun penedo.

Árbore

A esfera dos contidos evidentes complétase ao observar illadamente a árbore, tal como aparece na icona resultante: malia a inxenuidade técnica e a tendencia ao esquematismo (máis produto da falta de maña que dunha vontade consciente), pódese distinguir que é unha árbore frondosa, robusta e de folla caduca, cunha casca grosa e rugosa, de porte que pode lembrar un carballo maduro, cernado e repolado algunha vez. Adicionalmente, a disposición das pólas parece unha forma de introducir no cadro un elemento externo e invisible: o vento, que sopra con forza cara á dereita e dota dun irreal dinamismo a figura, tornando o que se supoñen ramas nunha sorte de cintas ou serpentinas.

Pero aínda que os motivos representados non ofrecen moitas dúbidas, alguén pensou que a imaxe non era abondo comprensible mediante a simple constatación destes elementos. É dicir, pensou que a árbore se apoia en ideas conscientes, pero non explicitadas, que constitúen o seu verdadeiro significado intencional, o seu simbolismo. Igual que recoñecera a simple vista aquel tronco, aquelas pólas e aquel vento, aquela persoa seguramente recoñecera sen esforzo algúns dos significados convencionais que tradicionalmente se lle imputan ás árbores. Neste punto, seguramente se lle presentaría a necesidade de contar coa súa bagaxe iconográfica para encamiñar nalgunha dirección a súa interpretación e mesmo se vería arrastrada involuntariamente por unha infinidade de sentidos que, coma os das palabras da lingua, botan as súas raíces en lugares remotos da conciencia.

O tronco, as pólas e o vento non son motivos neutrais nin indiferentes, non son uns extraterrestres que haxa que tentear para saber das súas intencións; todo o contrario, son vellos coñecidos coas pegadas da historia no lombo, e non poden resetearse sen resetear primeiro a quen os mira. Así que, de xeito máis ou menos consciente, detrás da árbore atoparanse referencias á fortaleza, atribuída en particular ao carballo, pero non só en termos de porte, dureza e poderío, senón tamén de resistencia ao tempo, de supervivencia, o que conecta cunha concepción da árbore como ancián venerable, como ser extraordinario na súa comuñón co insondable pulso da natureza. Máis que a vellez, a árbore suxire a eternidade: cando a certa idade se converte nun xigante na paisaxe, as diferentes culturas lle aplican, dun xeito ou outro, unha aura sagrada e sobrenatural, talvez porque na árbore albiscan o misterio da vida, coas súas cíclicas resurreccións, e mesmo, abandonándose a unha visión máis máxica, aparece como centro do universo, orixe e destino, enlace axial entre o inframundo, a terra dos homes e o abismo celeste. Velaquí que o vento aparece coma contrapunto da forza vital, coa súa coñecida alusión á vaidade, á fugacidade e á perda, escenificada mesmo en termos de destrución violenta; mais subsiste unha apertura á outra grande acepción simbólica do vento: a do espírito mensaxeiro que se infiltra nos músculos e os sacude como a alarma dun espertador.

Aínda tendo a man todos estes elementos para dar sentido a unha figura que podía pasar sen el perfectamente, esta persoa non deu por satisfeita a súa curiosidade: quizais figurouse que detrás da árbore había ideas tan persoais que non quedaba outra que preguntarme por elas. Ou, máis probablemente, foi un simple xesto de cortesía cara min. En calquera caso, preguntoume, e iso é o que dá sentido a esta explicación, que non é tanto a revelación dun programa oculto como o resultado dunha reconstrución a posteriori da caótica constelación de ideas que motivou orixinalmente a imaxe.

No lugar do que tantas veces falei neste blog había un campo que chamaban a Viña, pero que por entón xa estaba case todo reconvertido nun verde pasteiro. Nun dos seus laterais había unha illa de árbores, desas que na xardinería paisaxista británica chaman clumps, pero esta non tiña nada que ver cun espazo planificado cunha finalidade estética: tratábase dunha devesa case toda de carballos que medraran ao amparo dun grupo de penedos, ofrecendo rendemento en leña a un terreo que non invitaba a ser cultivado. Aquel macizo de árbores fora escenario, dende antes de nacer eu, dos xogos dos nenos do lugar, especialmente na súa cara posterior, que caía en pendente e limitaba cun campiño que chamaban o Lamelo. Nesa vertente, agochada de costas á casa, o clump aparecía como un promontorio que enfatizaba os penedos e os carballos que medraban sobre el: o camiño que o atravesaba prestábaselle aos nenos para tirarse de cu ou en carrilana, mentres que a parte superior se convertía nunha inmensa piscina de follas secas no inverno, con grandes trampolíns e bordos de granito dende onde se facía pé ata onde cubría.

En altura, o escenario aparecía cuberto polas pólas entretecidas das vellas árbores, das que sobresaía unha en particular: a que se situaba máis ou menos no centro, flanqueando o camiño de baixada, cun tronco groso e agretado e cunha plataforma aberta como unha flor na parte superior, que o convertía nun dos aspirantes a albergar unha casiña arbórea. Ante a imposibilidade desta construción, a casiña rematou por facerse en miniatura, sobre un dos penedos, empregando cascallos de ladrillo, seixos, cemento e unha cuberta de táboa e xestas. Pero non deixaba de ser unha alusión ao carácter doméstico, íntimo, daquel illote que reinaba sobre o campo coma a mole dun mosteiro, do que aquela árbore emerxía coma o ciborio da igrexa.

Lembro con toda nitidez aquela monumental estampa diante de min, cunha extraordinaria capacidade de saciar os sentidos, de colmar a mente toda, de ancorarme ao mundo físico cunha sensación liberadora de verdade e de claridade. E non unha vez nin dúas: nos últimos anos que visitei aquel lugar, o primeiro que facía ao baixar do coche era dirixirme ao cimo da viña, dende onde aquel bosquiño irregular, desordenado e practicamente fortuíto gozaba dunha contundente beleza primaria, intemporal, clásica. Entón a alma prorrompía nun cheo orquestral que rebotaba en todas direccións, como se acabase de recuperar algo que tiña esquecido: unha promesa de permanencia incondicional.

No proceso de valoración desta vista, que acadou unha grande intensidade nos últimos meses de 1999, xogou un decisivo papel o meu descubrimento da pintura de Friedrich. Os sentidos tradicionais da árbore, amplamente utilizada nos anos 90 en todas as facetas da cultura, flotaban con certa indefinición na miña mirada sobre o mundo rústico. Pero cando en 1998 a estreada conexión a internet me deu pé a descubrir varias pinturas do artista romántico, sentín a forte impresión de que aquilo ía máis alá da mística que coñecera ata entón mediante infinidade de pílulas salpicadas no cine, os videoxogos e os anuncios de televisión. Partindo da portada dun CD das sonatas de Beethoven que representaba o Home e muller contemplando a lúa, as imaxes que fun recompilando a continuación tiñan en común o extraordinario protagonismo concedido ás árbores, nomeadamente aos carballos, que frecuentemente ocupaban o centro da composición a medio camiño entre a fidelidade empírica, sensorial, e un forte expresivismo que connotaba a vivencia espiritual humana.

A finais de 1999, na que probablemente foi a miña penúltima visita a aquel lugar, repetín a miña tradicional subida ao cimo da Viña; pero aquela vez foi moi diferente, pois o recuncho do Lamelo e unha parte da Viña amosaban xa as consecuencias do reparto das terras entre novos propietarios: aquela illa de árbores comezara a ser desmantelada coma un edificio vello co obxectivo de cubrir a parcela dunha plantación de piñeiros en cuadrícula, e para iso penedos e carballos foran arrincados con ferocidade, baixo a implacable determinación de corrixir o que agora se consideraba unha anomalía. O procedemento elixido, que relegaba a motoserra a un segundo momento, ofrecía unha especial brutalidade no feito de derrubar a forza de tractor as árbores, que caían extenuadas tras dunha titánica loita contra cordas e cadeas.

A imaxe daqueles xigantes deitados, espidos, retortos, coas raíces esgazadas apuntando ao ceo, co sangue coagulado naqueles terróns colgantes, golpeoume moi duramente e suxeriume outro dos meus descubrimentos do momento: as pasaxes máis macabras e patéticas da música de Mahler, como a súa sexta sinfonía e sobre todo o lied Revelge, cuxa letra fai referencia a un exército de esqueletos que marchan en procesión: "... tocarei o meu tambor ou perdereime completamente; os irmáns, completamente esparexidos, xacen coma se foran segados".

Aínda que non me faga falta probar que esta imaxe condicionou a lectura da escena real, non deixou de sorprenderme atopar que xa a comuniquei a algunhas persoas de confianza dende o primeiro momento, como amosan algúns emails que me intercambiaba en marzo de 2000 cunha amiga: "...los árboles se retuercen (...), hay dos que están tirados al lado de las peñas musgosas donde estaba la casita y sobre ellos el cielo que se precipita en diagonal (...). Están arrancados de raíz, retorcidos por arriba y por abajo, fantasmagóricos, muertos, como dos esqueletos derrotados (...)".

Por último, tamén se pode afondar na significación do vento. Nunha aletargada tarde de verán, o vento era o motor que revivía a paisaxe: de súpeto, todas as árbores espertaban sacudidas por unha onda de furia, e arrincábanse a zoar axitando furiosamente os arcos dos seus violíns, mentres eu, golpeado por unha mesma forza, sentía que escoitaba e que vía por primeira vez. Pero na intensidade do varrido do vento agochábase o seu sentido funesto: por unha cómica confusión infantil, a película Gone with the Wind era literalmente a historia dunha xente que perdía a súa casa ante o paso dun furacán, e a impresionante escena final, baixo a enorme árbore espida, producíase en realidade -grazas á referencia do Mago de Oz- no cimo dunhas nubes que a violencia do trebón tornara incandescentes. Xusto neste punto atopa o seu sentido o lema do blog: é na árbore agonizante, reclinada sobre as augas negras do Lete, onde alampan os recordos todos, como brasas atizadas polo vento da morte.

Unha vez desmontada a árbore e aireados os seus segredos, non cabe esperar que a imaxe se vexa dignificada. Os fenómenos da natureza, os simples vexetais medrando sobre a terra, fraguan nunha imaxe con significado dende o momento en que espertan o noso afecto e nos provocan pracer. O que pasou aquí é que se procedeu a unha apropiación unilateral, desconsiderada e mesmo ilexítima do territorio que deu en resolverse nunha traumática separación. En concreto, a árbore representa un grave conflito de intereses entre a obvia visión utilitarista e a retorta visión estética, prepotente, totalizadora e inmobilista, falsamente desinteresada, conformada inconscientemente a base de clixés fabricados en mentes máis vivas. Convertida en idoliño, a icona da árbore é residuo dos atávicos filtros que operan na mirada, ocultándonos a espantosa probabilidade de que o mundo chegue a ser pracenteiro para quen o contemple un día dende os alxubes dunha nave espacial a millóns de quilómetros da Terra.


Imaxe ao pé: Yggdrasil, o Freixo do Mundo, segundo unha ilustración de Ul de Rico para O ocaso dos deuses de Wagner

15 de xuño de 2012

Reinicio

De ninguna manera planeaba extinguir aquí este blog. El día 31 de enero tenía casi terminado un post más con el que pretendía cumplir con la norma autoimpuesta de publicar algo dos veces al mes, algo que no sucede de forma automática o por inercia, sino tras un cierto nivel de forcejeo y de coacción de uno mismo. Esta vez no es que fallase la coacción; sencillamente se cruzaron algunas obligaciones y otros imprevistos de poca importancia que ocuparon el tiempo necesario. Se pasó el día y, después, la motivación de llevar las cuentas en orden dejó de hacer efecto. Una vez perdido el paso, no me importa perderlo poco o mucho, ya puedo relajarme y respirar tranquilo, total el tren ya se ha ido.

Aunque al principio me da rabia, a los pocos días me parece sentir esa liberación que me prometen quienes me aconsejan una actitud despreocupada con la vida: me pregunto qué sentido tiene que me esfuerce en escribir en mi tiempo libre cuando a todas luces escribir (ordenar ideas y calzarles palabras) me rompe la cabeza, me tortura y me harta como pocas cosas, y bien podría confinarlo sólo al ámbito del trabajo. Entonces, la vida feliz se me aparece como algo evidente y natural ante la vista: se trata de la simple actividad de mirar y de sentir lo inmediato, sin la menor aspiración de documentarlo ni de comunicarlo. Ese fino rayo de sol que atraviesa el vidrio de una ventana iluminando todas las motas de polvo a su paso y proyectándolas, como un cinematógrafo, todo a lo largo de la superficie de baldosas de un pasillo, es un acontecimiento que polariza toda la atención como si fuese una rendija de cielo en la gruta más abisal y oscura, y en esa rendija parece que cabe un universo entero.

En ese momento, es un desperdicio dirigir todo el esfuerzo a apropiarse de esa rendija, como si existiese algún espacio, objeto o sentimiento que pudiese pertenecerme para siempre. No hay nada que pueda hacer cuando el rayo de sol me alcanza con el ángulo adecuado, y por lo tanto hay que desprenderse de la grave opresión, de la ansiedad que se desata en el finísimo instante en que todo se aparece ideal. El suave eco, la armonía de la luz y sus reflejos, el olor a tierra húmeda, la montaña y todas las cosas trepando por ella no hay cámara que la capte. No hay que ponerse en guardia ni que salir en zafarrancho; no hay que sacar la cámara, ni anotarlo en ninguna parte, ni angustiarse por carecer en ese momento de la herramienta o de la palabra adecuada para su registro. Toda ansiedad por documentar el momento se basa en dos vanas esperanzas:

1) que la felicidad puede atraparse y revivirse en un documento, y que puede transmitirse a otros vía fotográfica, pictórica o literaria.

2) que es posible demostrar que los escenarios de la felicidad, aunque subjetivos, existen en un presente, al amparo de los sentidos, y no son necesariamente un artificio de la memoria.

Para lo primero es imprescindible una labor de reproducción y transmisión fiel de la fuente, delegando al cabo en el objeto (la imagen, el olor, el sonido) la tarea de suscitar el sentimiento; para lo segundo, es necesario levantar acta de dicho sentimiento en cada presente digno de mención, para estar luego en disposición de ofrecer las pruebas que avalen la lucidez de la experiencia y la ausencia de recreación a posteriori. Esta acción pone énfasis en el registro con fecha y hora de la emoción en sí, reivindicando la felicidad como estado posible y plenamente consciente, resultado de una experiencia singular e intransferible.

Sin embargo, lo primero se revela completamente inútil por cuanto que la descripción del fenómeno es una actividad concienzuda y ardua que ocupa el tiempo que corresponde a su disfrute mismo. Y aún siendo posible su descripción fiel, ésta no transporta emociones siquiera parecidas para todo el mundo. Esto desaconseja dar publicidad al objeto amado, portador de mensajes ambiguos, irrelevante y carente de todo tipo de valor demostrativo de la belleza. Otra cosa sería defender el valor subjetivo de la belleza, levantando acta no de la fuente sino de las consecuencias que provoca: la descripción de la propia emoción, pero sin olvidar registrar la hora del suceso, su duración, el lugar en que se produjo, las condiciones atmosféricas y los síntomas externos visibles y demostrables, tales como lagrimeo, sudoración, temblores, taquicardia, etc. Sin embargo, éste también se revela como un método de resultados caprichosos, donde lo de menos es la credibilidad o la autenticidad de la vivencia, al igual que las pruebas del amor suelen ser indiferentes a su comprensión por los demás, cuando no un motivo para troncharse de risa.

Por lo tanto, es aconsejable terminar este post defendiendo el instante de la felicidad como espacio cerrado y completo en sí mismo, libre de todo vasallaje a voluntades ajenas. Pero sin querer he vuelto a subirme al tren, así que ahora toca apretar los puños y reconocer que también uno tiene la imperiosa necesidad de enterrar a sus muertos que están sin sepultura. Y, mientras sea posible, coronarlos con un discreto monumento junto al camino para que, en lo que tarde en ser devorado por la urbe, pueda provocar en alguien un pequeño destello de emoción y respeto que ilumine sus propios recuerdos. Y esto es lo que viene a continuación.

Caspar David Friedrich, Valle de rocas o La tumba de Arminio (1813-14)

23 de xuño de 2009

La otra orilla

Yo os bautizo en agua para que os arrepintáis; pero el que viene detrás de mí es más fuerte que yo, y yo no soy digno de descalzarle las sandalias. Él os bautizará con Espíritu Santo y fuego.
(Mateo, 3, 11)
La noche de San Juan es otra fecha apropiada para una entrada meta-blog, en la medida en que, cambiando el agua por el fuego, supone un ritual de muerte y renacimiento. Las hogueras son también un limbo donde las cosas viejas arden y se convierten en ceniza, como una forma de anunciar que lo que vendrá después será nuevo y tendrá las energías renovadas.

La vieja tradición pagana celebra en el solsticio de verano que las cosas siempre vuelven al principio, que la vida siempre se reencarna y empieza otra vez. El hombre, en comunión con los ciclos naturales, celebra su inmortalidad; celebra el calor de la sangre como fuerza generadora que trasciende la propia existencia individual.

El cristianismo recoge la misma idea de la regeneración, pero despojada del sentido de fecundidad. Por eso, no es casual que el cristianismo haya q
uerido neutralizar la dimensión orgánica del sosticio de verano con la festividad del Bautista, que representa un rito de purificación moral y, en definitiva, la resurreción del hombre en el seno de la Iglesia.

En un nivel popular, lo cristiano y lo pagano no se oponen. A
gua y fuego se complementan como las dos caras de una misma moneda, y simbolizan esencialmente lo mismo. Ambos son el instrumento de múltiples ritos de pasaje que suponen el retorno del ser a las fuentes originales de la vida. Lo mismo que hay mundos opuestos en ambos extremos del agujero de un árbol o de una piedra, la inmersión del bautismo o el salto de la hoguera son un túnel del que se sale fortalecido.

En Portugal, las alcachofas de San Juan se quemaban y replantaban con la esperanza de verlas florecidas al día siguiente, como prueba de amor correspondido. De forma parecida, esta agua oscura, tan terrible como un incendio, tiene propiedades pur
gantes, porque a través de ella toda pertenencia es devorada y asimilada al gran músculo del río, y en la otra orilla todo vuelve al principio.

Imagen: Jonás arrojado al mar (s. IV), catacumbas de los Santos Pedro y Marcelino, Roma.

1 de novembro de 2008

Día de Difuntos

En la orilla del Lete reina el mismo espíritu que en un primero de noviembre. Ése es precisamente el clima psicológico que se ha perfilado con el tiempo, la emoción que quiero recoger. Por eso, En la orilla del Lete tiene este tufillo a naftalina, el aire amanerado, caduco y chocho de las viejas historias, de los que piensan demasiado en el tiempo, de los que tienen un recuerdo enquistado y lo rumian constantemente.

Es el ánimo meditabundo con que visitamos el cementerio, la parálisis y la melancolía, que despiertan la furia de quienes ofrecen una alta reactividad a la realidad inmediata, de quienes se reinventan a cada segundo. Como en el cementerio, en este blog hay un sentido kitsch de la belleza y una poética de lo añejo, tanto como en la etiqueta de Brugal Añejo. El diseño, con sus colores pastel y su petulante cursiva inglesa, tiene algo de delicadeza impostada, repipi, como en los viejos cuadros pompier. Ya sólo el título delata a todo el blog, estirado e idiota, como esos paragüeros estampados con un cuadro rococó.

Sea de buen o de mal gusto, este blog no se plantea dejar de ser lo que es, es decir, una larga y sostenida visita al cementerio. Pero no al cementerio de la Almudena, no a un cementerio civilizado, en el peor sentido del término, sino a uno apartado y remoto, a un auténtico camposanto rodeado de silencio. Se trata de un lugar muy concreto que está en el limbo del mundo, en un anochecer perpetuo de frío y de lluvia. Es un cementerio lleno de hierbas y de hojas secas, al abrigo de una capilla con una espadaña barroca y de un gran roble que, derribado por su propio peso, se pudre desde hace años con las raíces al aire.

Esta tarde, hallé una tumba bajo la hierba al raspar un poco con el pie. La lápida era una plancha de mármol amarillento, ligeramente inclinada sobre el suelo por el paso del tiempo. Había grabada en su parte superior una cruz muy adornada, y en el centro una leve inscripción de color negro que aún permitía leer la fecha de defunción de 1919. Me conmovió estúpidamente descubrir que nadie iba a llevar flores a aquella tumba.

Tal es el espíritu de este blog, tal su insensata preocupación. No busca un estado lacrimógeno o depresivo, sino al contrario, el brillo del oro entre la hojarasca. Como el cementerio, este blog es para quien lo escribe sólo una parcela de la vida y, al tiempo, un referente vital. La esencia de las formas del mundo cementerial, particularmente cristiano, no es el dolor y el planto, sino la memoria.


Imagen: Caspar David Friedrich, Abadía en el robledal (1808-10)

8 de setembro de 2007

Agua del Lete

Desde hace tiempo, tenía pendiente escribir algo sobre el título que lleva este blog y, por extensión, sobre la idea que yo mismo tengo de este espacio, sobre su origen y su finalidad. Ahora que va a cumplir un año, me parece que podría aprovechar para decir algo, y para recordar de paso cómo fue el principio.

El Lete, o Leteo, es un río de la mitología griega, uno de los cinco que atraviesan el Hades. Beber de sus aguas provoca el olvido. Precisamente 'lethe' significa 'olvido' u 'oculto' en griego, mientras que la 'verdad' es la 'aletheia' (literalmente 'no-olvidadizo'). Algunas versiones cuentan que el Lete era el río del que bebían las almas antes de reencarnarse, para olvidar así su vida pasada.

'En la orilla del Lete', por tanto, se refiere a la proximidad del olvido, donde inevitablemente se mezclan las connotaciones de caducidad y muerte. Abierto queda si es una estancia forzosa, no deseada, o si se trata de un impulso primario indefinible, una pulsión casi pasional hacia la muerte, hacia la autodestrucción.

Este título es consecuencia de una decisión apresurada. Por eso me he sentido un poco incómodo con él en algunas ocasiones. Lo elegí para presidir una serie de entradas de perfil literario (principalmente extractos de otros autores) escritas en un fotolog. Trataba
de hacer un refugio ocasional de la conciencia, con un tono casi privado, y de hecho pasó tiempo hasta que publicité el enlace.

No tardé mucho en aburrirme de Fotolog, dada su escasa calidad formal y su orientación coloquial, enfocado primariamente a las relaciones sociales (cosa que me parece respetable, pero que no se ajusta al perfil de este blog). Blogger, como solución flexible y elegante, con infinidad de posibilidades, me pareció apropiado par
a continuar escribiendo. Y seguí haciéndolo, aunque con altibajos, bajo el mismo título.

Pero, ¿escribir lo qué? Bueno, no lo sé muy bien. Escribir lo que surja sobre la marcha, independientemente del perfil de los visitantes, siempre con un marcado tono subjetivo y, en intención, poético. De entre los tipos de blogs que normalmente se tipifican, éste es, con sus matices, un blog personal. Ya no porque su protagonista sea yo mismo, al menos en términos literarios, sino porque su propia escritura es un fin en sí mismo. Es decir, cualquier palabra dicha ha cumplido para mí plenamente su función, al margen de que no haya sido leída por nadie.

Lo que es este blog tiene que ver con lo que es el Lete: un lugar oculto, como los cavernarios salones de la pintura del paleolítico, como los esotéricos signos de los grafiteros, antes marcas territoriales, sacros emblemas protectores, que herramientas de comunicación. En la orilla del Lete, la palabra se basta en sí misma, porque se dice a escondidas, se susurra. Es un vestigio, un fósil en una tierra de nadie, en un limbo cementerial. Es ese pensamiento fugaz, esa visión total que se tiene antes de morir, y que persiste mezclada con el polvo de la ribera. Una recapitulación vital que sirve para seguir viviendo, para reencarnarse. El Lete es agua de muerte y de vida.

*Imagen: botella de agua de Lete. No es una broma. Hace unas semanas estuve en Italia, donde embotellan un agua mineral con este sello.